Hạt Giống Cây Xoan Ta – Sầu Đông, Thầu Đâu

Cây xoan hay xoan ta, hay xoan nhà, xoan trắng, sầu đông, thầu đâu ( danh pháp khoa học hai phần: Melia azedarach ). Được biết đây là một loài cây thân gỗ lá sớm rụng thuộc họ Xoan ( tức Meliaceae ), cây có nguồn gốc ở Ấn Độ, miền nam Trung Quốc và Australia.  Cây này tiếng Anh gọi là Chinaberry, Bead tree, Persian lilac ( đinh hương Ba Tư ), hay White cedar ( tuyết tùng trắng ) và một vài tên gọi đặc biệt khác.

Đặc điểm thực vật

– Cây gỗ trung bình cao tới 7 –  12 m, cá biệt vùng phía Bắc Australia có cây cao hơn 40 mm. Đường kính thân 30 – 50 cm hoặc hơn, thân thẳng. Lớp bần của cây màu xám nâu. Lá xoan dài tới 15 cm, mọc so le. Cuống lá dài với 2 hoặc ba nhánh lá phức mọc đối. Lá kép lông chim lẻ 2 – 3 lần, mép lá chét có khía răng cưa. Mặt trên màu xanh thẫm, còn mặt dưới xanh vàng.

– Hoa xoan có năm cánh, sắc tía nhạt hoặc tím hoa cà, mọc thành chùm. Hoa có hương thơm, hoa đều, lưỡng tính. Trái xoan loại quả hạch, to cỡ hòn bi, vỏ có màu vàng nhạt khi chín. Trái không rụng ngay mà giữ trên cành suốt mùa đông , và dần chuyển sang màu trắng.

Cây xoan ta có độc ?

– Nên nhớ tất cả các bộ phận của cây xoan đều có độc tính, đối với con người chúng ta nếu ăn phải rât nguy hiểm. Yếu tố gây độc của cây là các chất gây ngộ độc thần kinh chứa tetranortriterpen và hàm lượng rất cao các loại nhựa chưa được xác định chứa trong quả.

– Các triệu chứng ngộ độc đầu tiên sẽ xuất hiện chỉ vài giờ sau khi ăn phải. Các triệu chứng này bao gồm mất vị giác, chóng mặt, nôn mửa, tiêu chảy, táo bón, phân có máu, tổn thương dạ dày, sung huyết phổi, hoặc có thể trụy tim v.v.

Giá trị sử dụng và ý nghĩa của cây xoan ta

– Lợi dụng tính độc nhiều nơi bà con nông dân đã sử dụng lá xoan ta như là một loại thuốc trừ sâu tự nhiên, giúp bảo quản cây trồng và một số loại lương thực. Hay trước kia các cụ xưa dùng nhựa cây và tinh dầu được cất từ lá và thân cây pha loãng để sử dụng làm giãn tử cung.

– Gỗ xoan nếu đốt làm than có thể làm thuốc súng. Lá dùng để làm phân xanh, làm thuốc chữa giun sán cho gia súc, hay được ứng dụng điều chế thuốc phòng trừ sâu bệnh cho cây trồng. Hạt xoan tròn và cứng ngày trước thường được dùng làm thành chuỗi tràng hạt và các sản phẩm tương tự khác trước khi kỹ nghệ plastic bắt đầu thịnh hành và thay thế dần vật liệu hạt xoan truyền thống.

– Cũng vì có độc tính nên cây xoan còn được trồng để lấy gỗ vì gỗ không bị mối phá. Hoa và lá xoan thì được dùng rải dưới chiếu để ngăn ngừa rệp.

– Cây xoan cho gỗ khá tốt. Gỗ mềm nên dễ sản xuất và gia công đồ nội thất, ngâm nước 6 tháng đến 1 năm trước khi sản xuất có thể chịu được mối mọt, ít cong vênh. Nên nhớ trước kia gỗ xoan ta chỉ được sử dụng làm đồ gia dụng thông thường, nhưng cho đến hiện tại, gỗ xoan ta đã bắt đầu trở thành một nguồn nguyên liệu phổ biến trong thiết kế xây dựng và đóng bàn ghế gỗ, các đồ nội thất, đồ mộc, sản xuất hàng thu công mỹ nghệ, ốp sàn, ốp tường, trần ốp gỗ,…

– Rừng trồng xoan ta trong 5 – 6 năm đầu có thể áp dụng trồng xen với dứa, chè hoặc đỗ, lạc, sắn, ngô… để tăng thu nhập. Từ năm thứ 7 – 8 năm trở đi cây lúc này đã cao trên 10m, đường kính tới 35 – 40 cm, bắt đầu khai thác chọn cây to lấy gỗ làm đồ gia dụng kết hợp với tái sinh tự nhiên bằng hạ chồi.

– Đến 10 – 12 tuổi có thể khai thác diện rộng. Sản lượng khai thác đạt tới 120-150m³/ha.

Kỹ thuật gieo ươm hạt giống xoan ta

1. Tìm hiểu đặc tính sinh thái của giống

Cây mọc tự nhiên khá rộng ở Trung Quốc, Lào, Myanma, Thái Lan,…, có nguồn gốc từ Hymalaya.

Ở Việt Nam gặp ở hầu hết các nơi từ Bắc vào Nam, từ đồng bằng, trung du đến miền núi, mọc tự nhiên nhiều và tập trung ở các vùng biên giới Việt Lào.

Đây là giống ưa khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng, ẩm có 2 mùa rõ rệt. Mưa càng nhiều sẽ mọc càng tốt, rụng lá mùa khô, khi có mưa phùn cây bắt đầu nẩy lộc, ra hoa, chịu được giá lạnh tốt.

Cây tiên phong, ưa ánh sáng hoàn toàn, khả năng tái sinh rất mạnh trên đất bỏ hoá sau nương rẫy. Đặc biệt ở độ cao trên 1000m so mực nước biển vẫn mọc được nhưng sức sinh trưởng lại kém.

Khả năng tái sinh hạt mạnh, tái sinh chồi gốc và cả chồi rễ đều rất khoẻ. Cây mọc nhanh, 5 tuổi đã có thể cao 8 – 10m, đường kính 15 – 20cm. Trên 10 tuổi đường kính có thể đạt 30cm.

Cây ưa vùng đất sâu, tơi xốp, thoát nước, ít chua. Thích hợp nhất với các loại đất đá vôi, đá kiềm, đất phù sa ven sông ven suối. Đất cằn cỗi, úng, bí vẫn mọc được nhưng khó sinh trưởng. Nơi có gió bão mạnh cây rất dễ bị cong queo và chậm lớn.

2. Nguồn giống

Chọn cây mẹ 5 – 8 tuổi, thân thẳng, tròn, đường kính thân trên 15cm có đoạn thân dưới cành dài, tán lá phân bố đều, không bị sâu bệnh trong rừng chuyển hóa đã được công nhận để lấy giống.

Mùa hoa vào cuối xuân đầu hè khoảng từ tháng 3-4. Mùa quả chín vào giữa mùa đông khoảng tháng 11-12. Cây 3 – 4 tuổi sẽ bắt đầu cho ra hoa.

Quả thường se chín tập trung, khi thấy phần lớn quả có vỏ chuyển từ màu xanh sang màu vàng da cam đậm, tiến hành bóp nhẹ thấy quả mềm thì thu hái.

Quả hái về ủ từ 1 – 2 ngày cho chín đều rồi đem đi ngâm vào nước, chà xát, đãi loại bỏ hết vỏ và thịt quả để lấy hạt. Mỗi kg hạt có 2000-3000 hạt.

Phơi hạt 1 – 2 ngày trong nắng nhẹ rồi đem gieo hoặc đem cất trữ trong chum vại theo cách bảo quản khô thông thường.

3. Xử lý hạt trước khi gieo

Thực hiện theo cách đốt nóng gián tiếp là cho hạt vào hố, phủ rơm rạ cỏ rác khô. Đốt nhanh trong 2-3 phút cho nóng hạt rồi đem đi gieo.

Hoặc ngâm hạt vào nước ấm 50 – 60⁰C (2 sôi 3 lạnh) trong 6 – 12 giờ. Sau đó vớt ra tiến hành trộn với cát ẩm để ủ trong 2 – 3 ngày rồi đem gieo.

4. Gieo hạt

Chọn nơi đất bằng phẳng, thoát nước tốt, cày bừa làm đất kỹ. Lên luống rộng tối thiểu 0,8 – 1m, cao 15 – 20cm, chân luống rộng 1-1,2m là đủ, rãnh luống rộng 35 – 40cm.

Bón lót phân chuồng hoai mục theo lượng 3-4 kg/m², trộn đều và san phẳng mặt luống. Chọc thành các lỗ sâu 4-5cm, cự ly 30x30cm. Mỗi lỗ gieo 1 hạt đã xử lý qua, lấp đất kín hạt, lượng hạt 1kg/m².

Sau đó tưới đẫm nước, định kỳ 2 – 3 ngày tưới một lần, lượng tưới 2- 3 lít/m².

5. Chăm sóc cây con

Sau khi cây mọc được một tháng thì tỉa dặm cây cho đều. Định kỳ cứ 20 – 30 ngày làm cỏ xới váng một lần, 4-5 ngày tưới nước một lần, lượng nước tưới vừa phải 4-6 lít/m² 

Chống ngập úng khi mưa to. Phát hiện có rệp sáp bám quanh thân thì phải tuốt bỏ, quét nước vôi đặc lên thân để phòng trừ kịp thời.

6. Tiêu chuẩn cây con

Tuổi cây đạt 9-12 tháng, chiều cao 1.5 – 2m, đường kính cổ rễ 2 – 3cm, cây sinh trưởng tốt, không bị sâu bệnh hại, chưa ra lá non.