Cây Hoa Đại màu vàng và màu đỏ (Hoa sứ Đại)

Bộ phận sử dụng

Bộ phận sử dụng được là vỏ, hoa, lá và nhựa.

Người ta thu hái hoa từ tháng 5 – 11, đem phơi hoặc sấy nhẹ ở 40 – 500C đến khô. Vỏ lấy ở những cây già, tách từng mảng nhỏ đem phơi hoặc sấy nhẹ đến khô. Bảo quản nơi khô ráo, tránh mốc, giập nát. Lá và nhựa có thể thu hái quanh năm.

Trong vỏ thân cây đại chứa các chất sau:

• Agoniadin C₁₀H₁₄O₆ là một glucozit,có tinh thể hình kim mềm, chảy ở 155^oC, ít tan trong nước, trong rượu, trong sunfua cacbon, ête và bena, tan trong axit nitric và sunfuric, được tìm thấy bởi Peckolt và Geuther. Dung dịch màu vàng tươi, nhưng dần dần ngả màu xanh lục.

• Các hợp chất triterpen kiểu ursen và olcanen.

• Các hợp chất iridoid: Fulvoplumierin, allancin, allarnandin, plimerin, 15 demethyl plumerid,…

• Các flavan-3-ol-glucosid.

Năm 1952, Grumbach A., Schmiđ H. và Bencze w. nghiên cứu một chất kháng sinh mới đặt tên là funvoplumierin, chiết từ hoa đại có tác dụng ức chế sự lớn lên của một số giống Mycobacterium tuberculosis.

Tinh dầu chiết, cất từ hoa đại có hàm lượng 0,04 – 0,07%; trong tinh dầu có geraniol, citronellal, farnesol, linalol, phenylacetaldehyd, fulvoplumierin, chất nhựa quercetin, vết kaempferol và cyanidin, diglycosid.

Nhiều tài liệu khác còn ghi trong đại chứa các chất lupeol, stigmasterol, scopletin và agoniadin.

Theo y học cổ truyền

Hoa đại có vị ngọt, tính bình, thơm, có tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, hòa vị, nhuận tràng, tiêu đờm, trừ ho, bổ phổi, trừ thấp, lương huyết. Có tác dụng hạ huyết áp rất rõ, ở hoa khô mạnh hơn ở những hoa tươi.

Vỏ thân và rễ cây đại có vị đắng, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, tả hạ, tiêu thũng, sát trùng. Lá có tác dụng hành huyết, tiêu viêm. Nhựa mủ có tác dụng làm mềm những tổ chức rắn như chai chân.

Theo y học hiện đại

Tác dụng kháng khuẩn

G. H. Mahran (1974, Planta Medica, 5: 226) đã lấy từ rễ, lá và vỏ đại một chất đắng gọi là plumierit, một glucozit không có trong hoa. Plumierit là một chất bột trắng, có tinh thể, không mùi, vị đắng, độ chảy 155 – 156^oC tan trong nước, trong cồn etylic, metylic, etylaxetat. ít tan trong ête, clorofoc, không tan trong ête dầu hoả. Trong hoa có một ít tinh dầu mùi thơm mát.

Viện Vệ sinh dịch tễ và Viện Y học dân tộc trung ương đã xác định lá, hoa và rễ cây đại đều có tác dụng kháng khuẩn. Nước ép từ lá đại tươi có tác dụng đối với các chủng Staphylococcus anreus, Shigella flexneri, Shigella dysenteriae và Bacillus subtilis. Chất kháng khuẩn bền vững đối với nhiệt độ cao và nước sắc từ dược liệu cũng có tác dụng tương tự. Theo tài liệu nước ngoài, dịch chiết nước từ cây đại có tác dụng ức chế sự phát triển một số vi khuẩn.

Tác dụng hạ huyết áp và giãn mạch

Năm 1962, khoa dược lý trường Sĩ quan quân y Việt Nam có nghiên cứu tác dụng của hoa đại (dạng nước sắc 10 – 20%, 100%) đã đi đến một số kết luận sau đây:

• Dịch chiết hoa đại (1:1) tiêm tĩnh mạch trên chuột cống trắng, mèo, chó và thỏ đều có tác dụng hạ huyết áp. Hoa khô có tác dụng mạnh hơn hoa tươi.

• Với liều lượng 0,5g/kg thận trọng, tác dụng hạ huyết áp xuất hiện sau khi dùng thuốc nửa phút và kéo dài trong vòng 5 phút, mức hạ huyết áp đạt 28 + 8% so với đối chứng. Dịch chiết hoa đại còn có tác dụng làm giảm sự co bóp cơ tim ếch cô lập ở nồng độ 5%, sau đó làm tim ngừng đập ở thời kỳ tâm trương, ngoài ra còn có tác dụng làm giãn mạch ngoại vi.

• Tác dụng hạ huyết áp xuất hiện nhanh và tương đối bền vững. So với tác dụng của ba gạc (Rauvoifia verticiliata) thì ba gạc tác dụng chậm hơn hoa đại. Độ độc của hoa đại cũng ít hơn ba gạc. Qua thí nghiệm liều dùng cho người có thể tới 60g một ngày, chia làm 2 lần uống.

Tác dụng của hoa đại

Hoa dùng trong các trường hợp:

• Dự phòng say nắng.

• Viêm ruột, lỵ.

• Khó tiêu, kém hấp thu, kém dinh dưỡng ở trẻ em.

• Nhiễm khuẩn, viêm gan.

• Viêm phế khí quản, ho.

• Người ta dùng hoa đại làm thuốc chữa bệnh ưa chảy máu có kết quả tốt.

• Tinh dầu hoa đại có tác dụng chống nấm. Ở Ấn Độ, nụ hoa đại nhai với lá trầu không là thuốc hạ sốt.

Các tác dụng khác

Vỏ thân cây đại có tác dụng kích thích, dạng nước sắc có tác dụng nhuận tràng, tẩy xổ, hạ sốt. Vỏ đại còn có tác dụng hạ đường huyết.

Rễ cây đại có tác dụng tẩy mạnh và độc đối với súc vật.

Nhựa mủ của cây có tác dụng gây xung huyết da, thường gây ngộ độc nếu dùng liều lớn.

Vỏ thân và vỏ rễ dùng dưới hình thức thuốc nhuận tràng, tẩy mạnh, còn có tác dụng thủy thũng, bí đại tiểu tiện. Dùng vỏ thái mỏng sao thơm 5 – 10g sắc trong 200ml, chia làm 3 lần uống trong ngày để tẩy và 4 – 5g để nhuận tràng. Có thể, dùng nhựa mủ của thân với liều 0,50 – 0,80g dưới dạng nhũ dịch.