Xáo tam phân được biết đến là một cây thuốc nam quý, có mùi thơm ngọt dịu. Dược liệu này nổi tiếng vì chữa bệnh gan và 5 loại ung thư khó trịXáo tam phân được biết đến là một cây thuốc nam quý, có mùi thơm ngọt dịu. Dược liệu này nổi tiếng vì chữa bệnh gan và 5 loại ung thư khó trị.
Xáo tam phân hay xáo tam thân, một số nơi gọi là “Đơn Diệp Đằng Thích”. Sở dĩ gọi như vậy vì xáo tam thân là cây thân leo, 1 lá có gai. Đơn là một, diệp là lá, đằng là dây, thích là gai. Tên khoa học của loài cây này là Paramignya trimera (Oliv.) Burkill., thuộc họ Cửu lý hương Rutaceae nên bản thân cây có mùi rất thơm. Các bộ phận của cây đều có tinh dầu, nhiều nhất ở rễ, mùi thơm ngọt dịu.
Mô tả cây xáo tam phân
Cây gỗ bụi, dạng dây leo. Vỏ thân màu nâu vàng, dài trên 5 mét, đường kính khoảng từ 8 – 12 cm. Thân và cành có nhiều gai nhọn, lá đơn, mép cong xuống dưới, có hình thuôn hẹp, phiến lá dày có mặt trên xanh đậm, mặt dưới nhạt, phần gỗ của thân hơi cứng, màu vàng, phần gỗ của rễ màu đậm hơn. Cây rất ít khi ra hoa. Rễ có màu nâu đậm hơn phần thân; được bao phủ bởi một lớp vỏ nhung. Đây là nơi chứa nhiều tinh dầu nhất và cũng là nơi chứa nhiều dược chất quý nhất. Rễ có khả năng tái sinh tự nhiên bằng chồi từ rễ, thường thu hái vào mùa khô.
Thông tin thêm
1. Thu hái
Xáo tam phân được tìm thấy nhiều ở khu vực nam trung bộ (Việt Nam) và chủ yếu ở Khánh Hòa, Phú Yên, Ninh Thuận. Các nghiên cứu lợi ích sức khoẻ của loài cây này thường sử dụng rễ có nguồn gốc từ Khánh Hòa.
2. Thành phần hóa học và dược tính
Báo cáo khoa học “Coumarin và acridon alkaloid từ rễ cây Xáo tam phân (Paramignya trimera)” của Trịnh Hoàng Dương cùng cộng sự; Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội: Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, Tập 32, Số 4 (2016) 115-123 có tổng hợp lại từ nghiên cứu của các tác giả trước đó:
Trên thế giới chưa có công trình nghiên cứu nào công bố về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của loài cây này. Ở Việt Nam, đã có 8 nghiên cứu được công bố. Năm 2013, Nguyễn Mạnh Cường và cộng sự phân lập được ba hợp chất là ostruthin, ninhvanin và 6-(2hydroxyethyl)-2,2-dimethyl-2H-1-benzopyran từ rễ cây thu hái tại Ninh Vân, Khánh Hòa. Cũng năm này, Bùi Trọng Đạt và cộng sự công bố việc phân lập coumarin và dẫn xuất chromen từ rễ cây. Về mặt dược tính, Nguyễn Minh Khởi và cộng sự công bố khảo sát độc tính cấp, tác dụng bảo vệ gan và tác dụng gây độc tế bào ung thư trên 5 dòng tế bào ung thư là ung thư gan HepG2, ung thư đại tràng HTC116, ung thư vú MDA MB231, ung thư buồng trứng OVCAR-8 và ung thư cổ tử cung Hela của cao chiết methanol, phân đoạn chiết n-hexan và ostruthin. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết n hexan thể hiện hoạt tính ở mức độ trung bình (IC50 39,61 µg/mL) trên dòng tế bào ung thư gan HepG2. Ngoài ra, Phạm Huy Bách và cộng sự cũng phân lập được ostruthin và đã đưa ra phương pháp định lượng hợp chất này trong mẫu dược liệu. Qua năm sau, Trần Thị Thúy Quỳnh và cộng sự công bố kết quả phân lập ba coumarin là ostruthin, 8-methoxyostruthin và xanthyletin cùng với hai acridon alkaloid là oriciacridon và citrusinin-I từ rễ cây thu hái ở Khánh Hòa. Đầu năm 2015, nghiên cứu của Đỗ Thị Thảo và cộng sự cho thấy cao methanol của rễ cây có tác dụng bảo vệ gan gần tương đương so với chất đối chứng dương sylimarin khi thử trên chuột. Đến cuối năm này, Nguyễn Thị Ngọc Dung và cộng sự xây dựng được quy trình định lượng đồng thời ostruthin và 8-methoxyostruthin trong rễ cây bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao.
Tác dụng của xáo tam phân
Theo Y học cổ truyền, xáo tam phân có vị hơi đắng, hậu vị ngọt. Tính bình, mùi thơm dễ chịu, không độc. Quy vào Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận, Tâm Bào.
Hiện chưa có nhiều nghiên cứu đủ chất lượng chứng minh những lợi ích y học của xáo trên người. Tuy nhiên, hiện có các nghiên cứu trên động vật (in vivo) và ống nghiệm (in vitro), cho thấy các thành phần hoá học có trong xáo tam phân có tiềm năng chữa bệnh. Các lợi ích bao gồm việc giúp hỗ trợ điều trị một số bệnh lý gan, ức chế một số dòng tế bào ung thư và có tính chống oxy hóa cao.
1. Lợi ích đối với bệnh gan
Báo cáo cho thấy xáo tam thân có tác dụng ức chế tốt viêm gan cấp ở thực nghiệm trên chuột nhắt trắng. Một số thành phần của xáo tam phân có tác dụng hạ men gan trên chuột nhắt trắng. Ngoài ra, xáo tam phân cũng có tác dụng độc đối với dòng tế bào ung thư gan Hep-G2.
2. Hỗ trợ điều trị ung thư
Vào năm 2012, Sở Y tế Khánh Hòa đã công bố kết quả nghiên cứu cây xáo tam phân của Viện Dược liệu. Theo đó, vị thuốc này có tác dụng gây ức chế và tiêu diệt các tế bào ung thư ác tính như: Ung thư gan (Hep-G2), ung thư đại tràng (HTC116), ung thư vú (MDA MB231), ung thư buồng trứng (OVCAR-8), ung thư cổ tử cung Hela.
Một số nghiên cứu được công bố gần đây (2013 – 2015) cũng cho thấy xáo tam phân có tính chống oxy hoá. Các gốc tự do (gốc oxy hóa) là một trong những nguyên nhân gây ra các tế bào đột biến, thay đổi cấu trúc, chức năng tế bào. Từ đó, tạo tiền đề cho các tế bào ung thư phát triển. Mặt khác, chiết xuất methanol thô và phân đoạn hexan của nó có tác dụng gây độc tế bào đối với một số dòng tế bào ung thư.
3. Một số lợi ích khác đối với sức khỏe
Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả VAST, coumarin của xáo tam phân có tác dụng kháng viêm. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng xáo tam phân trong phòng ngừa và điều trị các bệnh viêm thần kinh.
Ngoài ra một số báo cáo cho thấy tinh dầu từ lá xáo tam thân có tác dụng kháng vi rút, kháng khuẩn, chống co thắt và kháng viêm. Báo cáo cũng chỉ ra rằng tinh dầu xáo tam phân không có độc tính với tế bào bình thường. Tinh dầu của nó thể hiện sự ức chế mạnh nhất đối với tụ cầu vàng, nấm Candida.
Cách sử dụng xáo tam phân
Theo kinh nghiệm, rễ của vị thuốc này muốn đạt được lợi ích tối đa cần sao vàng hạ thổ. Dùng 2 lít nước sắc với 100 gram rễ tươi (50 gram rễ đã sấy khô) sắc đến khi còn khoảng 1 lít. Sử dụng khi còn ấm, có thể bảo quản trong bình thuỷ để chia nhiều lần uống. Vì xáo tam thân có tinh dầu nên khi nấu không được để lửa to, và phải đóng nắp nồi lại.
Sau khi sử dụng hết nước sắc lần 1, có thể tiếp tục sắc lần 2, với 1,5 lít nước. Sắc cho tới khi còn khoảng nửa lượng nước là có thể dùng.
Lưu ý khi sử dụng xáo tam phân
Theo nghiên cứu của Viện Dược liệu, xáo tam phân không thể hiện độc tính cấp sau 14 ngày khi dùng thuốc liều cao. Nghiên cứu kết luận xáo tam thân khá an toàn khi sử dụng với liều thấp. Tuy nhiên, cần tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng, đặc biệt khi người bệnh đang sử dụng thuốc điều trị các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, … hằng ngày. Hiện, chưa có nghiên cứu về tương tác của xáo tam thân với các thuốc trên thị trường.
Xáo tam thân là một cây thuốc nam quý, có tiềm năng chữa bệnh. Một vài lợi ích của xáo tam thân là gây độc các dòng tế bào ung thư ác tính. Tuy nhiên, các tác dụng của loại dược liệu này vẫn còn đang trong quá trình nghiên cứu.
